Kumru Ne Zaman Öter? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından Bir İnceleme
İstanbul’da, her gün karşılaştığımız manzaralar sadece bizi etkileyen anlık olaylar değildir. Bunlar, aynı zamanda toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi daha büyük meselelerin de birer yansımasıdır. “Kumru ne zaman öter?” sorusu, ilk bakışta basit bir soru gibi görünebilir. Ancak bu soruyu toplumsal cinsiyet ve sosyal adalet bağlamında ele aldığımızda, aslında çok daha derin anlamlar taşıyan bir meseleye dönüşür. Sadece bir kuşun ötüşü değil, toplumun içinde nasıl yer aldığımız, kimliklerimizin nasıl şekillendiği, güç ilişkilerinin ve eşitsizliklerin nasıl kendini gösterdiği hakkında bir sorgulama aracıdır.
Kumru Ne Zaman Öter? Toplumsal Cinsiyetin Gösterdiği Saat
İstanbul’un sokaklarında, toplu taşımada, işyerlerinde karşılaştığımız her insan, birer toplumsal cinsiyet kimliğiyle varlık gösterir. Kadın, erkek, non-binary, queer, trans birey… Her bir kimlik, toplumsal kurallar ve normlar tarafından şekillendirilir. Toplumda insanların toplumsal cinsiyet rollerine uygun davranıp davranmadığı, onların yaşam tarzlarını doğrudan etkiler. Bu cinsiyet rolleri, çoğu zaman toplumun kültürel, dini ve geleneksel normlarına dayanır. Ve tam burada “Kumru ne zaman öter?” sorusu, toplumun bireylere biçtiği rolleri, sınıflandırmaları ve beklentileri sorgulama noktasına gelir.
Bir sabah işe giderken, metroda karşılaştığım bir manzara bu durumu çok iyi özetliyordu. Genç bir kadın, yer bulmakta zorlanıyordu. Toplu taşımadaki kalabalık, ona diğerlerinden daha fazla yer açılmasına engel oluyordu. Yanındaki bir adam, koltuğuna oturmuş rahatça gazetelerini okuyor, kimse ona yer vermiyordu. Kadın, birkaç kez adamın yanına gidip ona yer açmasını rica etti. Ancak adam, göz ucuyla kadına bakıp bir şey demedi ve gazetelerine devam etti. Bu sahnede, toplumsal cinsiyetin etkileri apaçık ortadaydı. Kadın, hem fiziken hem de sosyal olarak bu alanda erkeğin gölgesindeydi.
Toplum, kadından hep özveri, sabır ve hatta fedakârlık beklerken, erkeklerin genellikle kendi haklarını savunması ve varlıklarını ortaya koymaları gerektiği öğretiliyor. Bu durumda, kadının sadece yer isteği değil, tüm sosyal hakları dahi, toplumsal cinsiyet normlarına göre daha az değerli kılınabiliyor. Kadının hayatta yer bulma mücadelesi, sadece fiziksel değil, toplumsal ve kültürel bir mücadelenin de yansımasıdır.
Çeşitliliğin Kumruyu Nasıl Etkilediğini Anlamak
Sosyal adaletin temel taşlarından biri de çeşitlilik ve bu çeşitliliğin eşitlikçi bir biçimde temsil edilmesidir. İstanbul gibi bir metropolde yaşarken, sokakta, okulda ya da işyerlerinde farklı kimlikler, diller, inançlar ve yaşam biçimleriyle karşılaşmak doğal bir hal almış durumda. Ancak bu çeşitlilik, çoğu zaman toplumsal yapının beklentileri doğrultusunda sadece “görünür” bir hale gelir. Çeşitlilik, bazen yalnızca bir gülümseme ya da birkaç kelimeden ibaretken, bazen de kimliklerimizden dolayı toplumsal baskılara maruz kalmamıza neden olabilir.
Bir gün, sosyal medya üzerinden aktivizm yapan bir grup, toplumsal cinsiyet eşitliği ve LGBT+ hakları üzerine bir etkinlik düzenlemişti. Etkinlik, sosyal medya üzerinde büyük yankı uyandırmış, ancak sokakta karşılaştığım bazı insanlar için hala çok “yabancı” bir konu oluyordu. Hangi grup bu konuda daha çok ses çıkarırsa, o grubun bu sosyal adalet mücadelesindeki yerinin daha fazla dikkat çektiğini görüyordum. Çeşitlilikle ilgili yapılan konuşmalar, hala birçok insan için bir tehdit algısı oluşturuyordu. Bunun yanı sıra, toplumun belirli kesimlerinden gelen yorumlarda, “bunu duyduğumda aklıma sadece kaos geliyor” gibi cümleler de dikkatimi çekti.
Çeşitli kimliklerin ve toplumsal grupların kendini ifade etme biçimleri de tıpkı kuşların ötüşü gibi belirli bir düzen ve sesle sınırlıdır. Bu, bazen sesini duyurabilmek için giyilen bir tişört olabilir; bazen bir otobüs durağında yanlışlıkla verilen bir bakış. Ancak bu baskıların, toplumsal cinsiyet rollerine sıkıca bağlandığını görmek, aslında toplumun çeşitlilikle ne kadar barış içinde olmadığına dair net bir göstergedir.
Sosyal Adalet ve Toplumsal Cinsiyetin Yansıması: Kumru Ötüşlerinin Duyulmadığı Anlar
İstanbul’da, sadece toplu taşımada değil, işyerlerinde ve sokakta da “kimlikler” çok net bir biçimde şekillenir. Bu kimlikler, işyerindeki erkek egemen yapıda, her zaman bir kadından daha fazla özveri bekleyen patronlar, her zaman daha fazla konuşan erkek çalışanlar ya da eşitsiz maaşlar olarak karşımıza çıkar. En dikkat çekici örneklerden biri, yıllardır çalıştığım sivil toplum kuruluşunda yaşandı. Kuruluşun yapısında kadın çalışanların oranı erkeklere göre daha fazlaydı, ancak yönetim pozisyonlarında kadınların sayısı oldukça düşüktü. O kadar ki, kadın çalışanlardan biri bir yönetici pozisyonuna terfi ettiğinde, birçok erkek çalışan bu durumu sorgulamaya başlamıştı. Kadın bir yönetici, kadın çalışanlar arasında daha fazla yakınlık gösterdiği için mi terfi etti? Yoksa gerçekten yeterliliği mi vardı?
Toplumda, toplumsal cinsiyet eşitsizliği bu tür gündelik pratiklerle şekilleniyor. Kadınların en baştan itibaren öteki olarak tanımlandığı ve “kendi yerini bilmesi” gerektiği gibi bir anlayış, tüm sosyal yapıyı sarhoş eder. Kadınların çoğu zaman sustuğu, varlıklarını sadece başkalarına göre var ettikleri bir dünyada, “kumru ne zaman öter?” sorusuna verilecek cevap aslında bellidir: Kumru, toplumsal normlar belirleyene kadar ötmez.
Sonuç: Kumrunun Ötüşü, Sosyal Eşitsizliğin Çığlığıdır
“Kumru ne zaman öter?” sorusunun cevabı, toplumsal cinsiyet ve sosyal adalet bağlamında, aslında toplumun kimliklere, çeşitliliğe ve eşitliğe ne kadar saygı gösterdiğiyle ilgilidir. İnsanların öteki olarak tanımlandığı, baskılara maruz kaldığı bir dünyada, herkesin sesi eşit şekilde duyulmaz. Kumru ötmeyi başaramaz. Bu ses, yalnızca sesini çıkaranların değil, tüm kimliklerin, tüm bireylerin haklarının ve eşitliğinin sağlandığı bir dünya için duyulmalıdır.
Bugün İstanbul sokaklarında ya da toplu taşımada yaşadığımız sahnelerde, “Kumru ne zaman öter?” sorusu belki de her zaman duyulması gereken, ama bir türlü duyamadığımız bir çığlık olmalıdır.